«Լավ դետեկտիվը ճշմարտության որոնման մասին է, ճշմարտության, որից հնարավոր չէ թաքնվել»

Դետեկտիվը միաժամանակ ռոմանտիկ և արձակ մասնագիտություն է։ Արձակ են այն դարձրել բազմաթիվ անտաղանդ սերիալները, իսկ ռոմանտիկ՝ մեծ գրական ստեղծագործությունները։ Ապրիլի 20-ը համարվում է գրականության մեջ դետեկտիվ ժանրի ծննդյան օրը։

Հենց այդ օրը՝ 1841 թվականին, հրատարակվեց Էդգար Ալան Պոյի «Սպանություն Մորգ փողոցում» նովելը, որտեղ առաջին անգամ հայտնվում է մասնավոր խուզարկու Օգյուստ Դյուպենը։ Առանց Դյուպենի մասին ստեղծագործությունների չէին լինի այնպիսի հայտնի կերպարներ, ինչպիսիք են Շերլոկ Հոլմսը, Էրկյուլ Պուարոն, կոմիսար Մեգրեն և ուրիշներ։

Պոն ոչ միայն հիմք դրեց նոր ժանրի, այլև մշակեց նրա հիմնական առանձնահատկությունները, բացահայտեց ընթերցողի վրա դետեկտիվի ազդեցության մեխանիզմը։

«Սպանություն Մորգ փողոցում» ստեղծագործության մեջ առաջին անգամ ձևավորվեցին դետեկտիվ պատմության հիմնադրույթները՝

ուշադիր խուզարկու-վերլուծաբան,
նրա ուղեկից-պատմողը,
ոչ պրոֆեսիոնալ քննիչներ,
առեղծվածային հանցագործություն,
անսպասելի լուծում։

Իսկ 1887 թվականին լույս տեսավ Արթուր Կոնան Դոյլի «Ուսումնասիրություն ալ գույներով» վիպակը, որտեղ առաջին անգամ հայտնվում է հանճարեղ խուզարկու Շերլոկ Հոլմսը։ Կոնան Դոյլը մանրամասն նկարագրեց տրամաբանական դատողությունների շղթան, որը կառուցում է դետեկտիվը հետաքննության ընթացքում, և դրանում էր նրա նորարարությունը։

Հոլմսից հետո սկսվում է «Դետեկտիվի ոսկեդարը»՝ դարաշրջան, երբ ստեղծվեցին դասական դետեկտիվների մեծ մասը։ Այդ ժամանակաշրջանը (հիմնականում 1920–1930-ական թթ.) կապվում է հիմնականում անգլիական և ամերիկյան գրականության հետ։ «Ոսկե» հեղինակների ցանկը գլխավորում են ժանրի այնպիսի հսկաներ, ինչպիսիք են Ագաթա Քրիստին, Դորոթի Սեյերսը, Գ. Կ. Չեստերթոնը՝ Անգլիայում, Ռեքս Սթաութը, Ջոն Դիքսոն Քարը, Էրլ Սթենլի Գարդները՝ Ամերիկայում։

Առաջին համաշխարհային պատերազմը և XX դարի սկզբի այլ հասարակական-քաղաքական ցնցումներ վերապրած ընթերցողին, որքան էլ տարօրինակ է, հենց դետեկտիվն էր տալիս հարմարավետության և անվտանգության զգացում։ «Դետեկտիվի ոսկեդարի» հեղինակների ստեղծագործություններն այդպես էլ կոչում էին՝ հարմարավետ։ Հարմարավետ դետեկտիվը կարեկից խուզարկուն է, բարու և արդարության պարտադիր հաղթանակը, պարզ լեզուն և մտերմիկ մթնոլորտը։ Ի դեպ, լավագույն «ոսկե» դետեկտիվը համարվում է Ագաթա Քրիստիի «Ռոջեր Էքրոյդի սպանությունը»։

XX դարի կեսերին դետեկտիվ ժանրը փոխվում է։ Դետեկտիվը դառնում է ավելի իրատեսական, լցվում սոցիալական բովանդակությամբ և հոգեվերլուծությամբ։ Եթե դասական անգլիական հանցագործությունը մտերմիկ բնույթ ունի և տեղի է ունենում նրբացված իրականության մեջ, ապա ամերիկյան այսպես կոչված «կոշտ դետեկտիվի» նոր ժանրը բացահայտ մկաններ է ցուցադրում։ Կոշտ դետեկտիվի ստեղծողներ Ռայմոնդ Չանդլերի և Դեշիլ Հեմեթի պատկերած խուզարկուները մարդատյաց են ու ցինիկ, չեն հավատում արդարության հաղթանակին, և նրանց շարժիչ դրդապատճառը փողն է։

Մի արտահայտություն Հեմեթից.

— Գիտե՞ս, հենց քեզ տեսա, հասկացա, որ մի օր կվերադառնամ քեզ մոտ։

— Դու հրեշտակ ես։ Եթե բախտդ բերի, 20 տարի հետո ազատ կարձակվես և կվերադառնաս ինձ մոտ։ Հուսով եմ՝ քեզ չեն կախի, փոքրիկս։ Ափսոս կլինի նման սիրուն վիզը այլանդակել…

Պատկերացրեք՝ նման բան ասեին Հոլմսը կամ Պուարոն։

XX դարի երկրորդ կեսին ամենահայտնի դետեկտիվ հեղինակներից մեկը դառնում է բելգիացի Ժորժ Սիմենոնը՝ romans policiers-ի հեղինակը։ Նա Ֆրանսիային օգնեց ձեռք բերել իր ազգային Հոլմսին՝ կոմիսար Մեգրեին։ Մեգրեի մեջ գերբնական ոչինչ չկար. ժողովրդից ելած մարդ, բոլորի պես, բայց կենսափորձով իմաստնացած և օրենքին հավատարիմ։ Կոմիսար Մեգրեի ուժը մարդկային հոգեբանության գերազանց իմացության մեջ էր։ Նա տեսնում էր հանցագործության արմատը, որը հասունանում էր ընտանեկան կոնֆլիկտներում, նախանձում, վրեժում, բարոյական անզորության, փառասիրության, վախկոտության կամ սեքսի մեջ։ Եվ, իհարկե, Սիմենոնի վեպերում կար մի առանձնահատուկ հերոս՝ Փարիզը։

XXI դարի դետեկտիվն անհամեմատ ավելի դաժան ու արյունոտ է, քան իր նախորդները։ Սթրիմինգային հարթակներում հատկապես մեծ ժողովրդականություն են վայելում սկանդինավյան դետեկտիվների էկրանավորումները, որոնք հայտնի են իրենց մռայլ, ճնշող մթնոլորտով և երկիմաստ կերպարներով (հեղինակներ՝ Ստիգ Լարսոն, Յու Նեսբյո)։ Ժամանակակից խուզարկուն այլևս չի հակադրվում ոստիկանությանը, այլ համագործակցում է նրա հետ կամ ինքն է ոստիկան։ Նա դարձել է ավելի խոցելի, ստացել է սխալվելու իրավունք։ Տեխնոլոգիաների ու գիտության զարգացումը, համացանցի հայտնվելը հզոր գործիք դարձան նրա ձեռքում, բայց հանցագործներն էլ դարձան ավելի նրբամիտ ու խորամանկ։ Որպես կանոն, դրանք ծանր հոգեկան տրավմա ունեցող սոցիոպաթ մոլագարներ են, ովքեր ցանկանում են արյունոտ շարադներ խաղալ։

ԽՍՀՄ-ում դետեկտիվը չէին սիրում։ «Այս գրականությունը «հոգևոր թույն» է, այն ընթերցողին սովորեցնում է կյանքում տեսնել միայն պատահականության խաղ, իսկ ոստիկանության մեջ՝ կարգ հաստատելու ունակ միակ ուժը»,— ջախջախում էր ժանրը Գորկին։ Խորհրդային դետեկտիվների հազվագյուտ նմուշները կառուցվում էին այս սխեմայով՝ ագիտպրոպ – ոսկորների ծուծով դրական բարոյախոս միլիցիոներ (ոչ մի անհատապաշտ մասնավոր խուզարկու) – կրկին ագիտպրոպ։ Միակ բացառությունը Վիսոցկին էր Ժեգլովի դերում։

Պատմել, թե ինչպես է դետեկտիվ բաղադրիչը բեկվում իրական կյանքում, խնդրեցինք Հայաստանում առաջին և միակ դետեկտիվ գործակալության հիմնադիր, Հայաստանի մասնավոր դետեկտիվների ասոցիացիայի նախագահ, Մասնավոր դետեկտիվների միջազգային ասոցիացիայի նախագահ Հայկ Գաբրիելյանին։ Ի դեպ, պարոն Գաբրիելյանի ծննդյան օրը պատահականորեն համընկնում է դետեկտիվ ժանրի ծննդյան օրվա հետ։

— Ինչո՞ւ է դետեկտիվ ժանրն այդքան սիրված։

— Անկեղծ ասած՝ դետեկտիվի ժողովրդականությունը շատ պարզ բան է։ Մարդկանց միշտ հետաքրքրել է, թե իրականում ինչ է կատարվում կուլիսների ետևում։ Ով է ստում, ով է դեր խաղում, որտեղ է ճշմարտությունը։ Դետեկտիվը երեք զգացում է տալիս՝

— սկսում ես նկատել մանրուքներ, կարծես ինքդ ես հետաքննություն վարում,

— անվտանգ ապրում ես ռիսկը,

— և ամենակարևորը՝ վերջում ճշմարտությունը, այնուամենայնիվ, ջրի երես է դուրս գալիս։

Կյանքում միշտ չէ, որ այդպես է լինում։ Իսկ դետեկտիվում՝ գրեթե միշտ։ Եվ դրա համար էլ այն սիրում են։ Որովհետև յուրաքանչյուրի ներսում նույն հարցն է՝ «Իսկ իրականում ի՞նչ է այնտեղ»։

— Հոլմսը բրիտանական դետեկտիվի հավաքական կերպարն է, Նիրո Վուլֆը՝ ամերիկյան մասնավոր խուզարկության ներկայացուցիչը, Մեգրեն՝ Ֆրանսիան։ Ո՞վ է հայ դետեկտիվի գրական մարմնավորումը։

— Իմ կարծիքով՝ Վիկտոր Բալայանի պատմվածքների հերոսը՝ միլիցիայի սպա Գրիգոր Դանիելյանը, համարվում է հայկական դետեկտիվ գրականության հերոս։ Նա իրական կերպար էր և խորհրդային շրջանում բավական բարձր պաշտոններ էր զբաղեցնում Հայաստանի ներքին գործերի նախարարությունում։ Իմ կարծիքով՝ որպես ոստիկան-դետեկտիվ նա նման է Մեգրեին։

— Մեջբերեմ Կոնան Դոյլին. «Ոչինչ այնքան խաբուսիկ չէ, որքան չափազանց ակնհայտ փաստերը»։ Սակայն կա Օքամի ածելի հասկացությունը, ըստ որի՝ ամենապարզ բացատրությունն ամենաճիշտն է։ Ո՞ր մոտեցումն է իրեն արդարացրել։

— Օքամի ածելին լավ է աշխատում վարկածների փուլում։ Այն օգնում է կտրել ավելորդ վարկածները և չխեղդվել երևակայությունների մեջ։ Կոնան Դոյլի մոտեցումը (Շերլոկ Հոլմսի տրամաբանության միջոցով) աշխատում է ստուգման փուլում։ Որովհետև հենց «ակնհայտն» են ամենից հաճախ նետում՝ իրական պատկերը թաքցնելու համար։ Իրական աշխատանքում իրեն արդարացնում է համադրությունը՝

սկզբում Օքամ՝ կառուցում ենք առավելագույնս պարզ, տրամաբանական վարկած,

հետո Դոյլ՝ սկսում ենք կասկածել ակնհայտին և ստուգել յուրաքանչյուր մանրուք։

Ուստի պրակտիկի ճիշտ պատասխանն այսպիսին է. հաղթում է ոչ թե մեկ մոտեցումը, այլ դրանց միջև ժամանակին անցնելու կարողությունը։

— Հաջորդ արտահայտությունը Սիմենոնից է. Մեգրեն սարսափելի ակնհայտությամբ հասկացավ, որ կարելի է ակնթարթորեն միանգամից մի քանի մարդու անդամալույծ անել պարզ հարցով՝ «Կոնկրետ ի՞նչ էիք անում երեկոյան ժամը վեցից յոթը»։ Կարելի՞ է կոմպրոմատ գտնել ցանկացած մարդու վրա։

— Մեգրեի արտահայտությունը շատ ճշգրիտ խփում է էությանը. կոնկրետ ժամանակահատվածի մասին հարցը մարդուն հանում է հավասարակշռությունից, որովհետև հենց այնտեղ են բացահայտվում անհամապատասխանությունները։ Բայց «կոմպրոմատ կարելի է գտնել ցանկացածի վրա» եզրակացությունը չափազանց պարզեցված է և վտանգավոր։

Պրակտիկայում կարելի է գտնել ոչ թե կոմպրոմատ, այլ թույլ տեղ կամ հակասություն. դա ունի յուրաքանչյուրը։ Դա կարող է լինել մոռացված մանրուք, սխալ, անճշտություն, և պարտադիր չէ՝ ինչ-որ հանցավոր բան։

Տարբերությունը սկզբունքային է. սիրողը կոմպրոմատ է փնտրում, պրոֆեսիոնալը՝ ճշմարտություն և փաստեր։

Եվ հենց ճշգրիտ հարցը, ինչպես կոմիսար Մեգրեինը, ամենից հաճախ ավելին է տալիս, քան ցանկացած «կեղտի որոնում»։

— Մի տող Ռայմոնդ Չանդլերից. երբ իմ աշխատասենյակ մտավ կկոցած հայացքով մի շատ գեղեցիկ կին, անմիջապես հասկացա, որ օրը հաջող չի լինի։ Ձեր պրակտիկայում հանդիպե՞լ են գեղեցիկ վտանգավոր կանայք։

— Չանդլերի տողը շատ կենսական է։ Իմ պրակտիկայում գեղեցիկ կանայք հաճախ են հանդիպել։

Ըստ համաշխարհային դետեկտիվ վիճակագրության, որը վարվում է ավելի քան 100 տարի, մասնավոր դետեկտիվների հաճախորդների հիմնական մասը հենց կանայք են։

Եվ ուղիղ կասեմ. ամենավտանգավորը կասկածներով ու խանդով լի կինն է։

Նա աշխարհի ամենաուժեղ դետեկտիվն է։

— Դետեկտիվ ժանրի հետազոտողներից մեկն ասել է. «Լավ դետեկտիվն այն է, երբ փնտրում են ոչ թե հանցագործին, այլ Աստծուն»։ Համաձա՞յն եք այդ ձևակերպման հետ։

— Ձևակերպումը գեղեցիկ է, բայց եթե խոսենք որպես պրակտիկ, այն ավելի շատ փիլիսոփայության, քան աշխատանքի մասին է։

Դետեկտիվը Աստծուն չի փնտրում։ Նա ճշմարտություն է փնտրում այնտեղ, որտեղ այն գիտակցաբար թաքցնում են։

Լավ գործերում դու իսկապես դուրս ես գալիս «ով է մեղավոր» շրջանակից։ Սկսում ես հասկանալ, թե ինչու դա տեղի ունեցավ, որտեղ մարդը կոտրվեց, որտեղ ստեց ինքն իրեն, որտեղ առաջին քայլն արեց սխալ ուղղությամբ։ Եվ հենց այնտեղ սկսվում է ոչ թե պարզապես հետաքննություն, այլ մարդու բնույթը հասկանալու փորձ։

Ուստի կասեմ այսպես. լավ դետեկտիվը ոչ թե Աստծու որոնման, այլ այն ճշմարտության որոնման մասին է, որից հնարավոր չէ թաքնվել։

Եվա Ղազարյան

Կարդալ աղբյուրում (ռուսերեն)՝ «Լավ դետեկտիվը ճշմարտության որոնման մասին է, ճշմարտության, որից հնարավոր չէ թաքնվել»